هفتگانه‌ای برای یک بی‌ پدرو مادر

 

سیاست پدر و مادر ندارد.این را خیلی‌ها گفته‌اند.ما هم آدمهای شیک و ناز و فرهیخته‌ای هستیم و کاری با بی‌پدرو مادرها نداریم. اما مشکل اینجاست که او با ما کار دارد.این هفتگانه درباره تحریمی‌هاست.درباره‌های ایده‌های رایج‌شان و دلایلشان و نتایج ناگزیر عملشان.

1.اساساً از اصلاحات چه انتظاری دارید؟

همه‌مان گرم بودیم. جامعه ، نبوی ، 18 تیر …هوف .رفرمیست‌ها زمانی که در مسند قدرت  بودند بارها به نام حرکات رفرمیستی دست به اعمال انقلابی زدند.حجم مطالبات رای‌دهنگان دوم خردادی فرصت مهندسی اجتماعی به کسی نمی‌داد. ما تاریخ را فراموش کرده بودیم.ما مشروطه را فراموش کرده بودیم.خیلی طبیعی بود که مخالفان قدرتمند دولت تاب این تغیرات ناگهانی را نیاورند. که هزینه‌های اصلاحات بسیار بیشتر از چیزی شد که همه انتظار داشتند.نفس دولت خاتمی با بحران‌های مسلسل‌وار بریده شد. در شرایطی که می‌شد بحران‌ها  را با چانه‌زنی‌های ریش‌سفیدانه حل کرد،  نمایندگان مجلس هم از ترس ناتوانی در برآوردن انتظارات شدند چاووشی بحران‌ها.در شرایطی که  حزب مشارکت می‌توانست با ائتلاف و استفاده از نفوذ کارگزاران  کارش را پیش ببرد ،‌همه با لبخند‌های تمسخرآمیز از  سی‌ام شدن “حاج‌آقا” صحبت کردند.نقد آن دوران حالا ساده‌تر شده و همه ما کمابیش باید بفهمیم که در گوشه‌ای از این بحران‌ها دست داشتیم.ما گرم بودیم و صبور نبودیم.

اما دولت و مجلس اصلاحات چه ارمغانی داشت؟ برای درک این مسئله اول باید بفهمیم تغیر “گفتمان/Discours ” اساساً چه اهمیتی دارد.گفتمان دوران اصلاحات با اهمیت دادن به عناصر تازه‌ای مثل جوان ، حقوق شهروندی، حریم خصوصی و … درهای تازه‌ای را برای درک روزگار ما باز کرد.قدرت گرفتن این گفتمان میان مردم عادی عملاً فراموش کردن آن را ناممکن کرد.به همین دلیل همه یکهو موقع انتخابات یاد حقوق جوانان و اینها می‌افتاند. قوه قضاییه برای توجیه برخی مسائل حتی مجبور بود از سد “حریم خصوصی ” بگذرد.یعنی حتی شده اگر به ظاهر باید عملش را با این گزینه آشتی می‌داد. حالا می‌گویید چه فایده وقتی واژه‌ها دست‌آویز همان قدرتهای پیشین شود.اینجا باید از مکانیزم دیکورس سر در بیاوریم.یعنی ببینیم که چطور واژه‌ها آدم‌ها را مجبور به انجام عمل می‌کنند.

ماجرای موسوم به فیلم زهره را اگر با این دید نگاه کنیم شاید قضیه کمی روشن‌تر شود.یک فیلم خصوصی  از یک بازیگر  -کاری نداریم خودش بود یا بدلش یا …- منتشر می‌شود. کمتر از دو دهه پیش یک مجری تلویزیون بخاطر چیزی بسیار کمتر از این طعم یک دهه ممنوع‌التصویر شدن را چشید.اگر پیش از دوران خاتمی بود فکر می‌کنید چه سرنوشتی در انتظار بازیگر بخت‌برگشته بود؟ “حریم خصوصی ” قدرت گفتمان اصلاحات ورق پرونده را برگرداند و متهم خود به شاکی تبدیل شد.قوه قضاییه مقهور گفتمان شهروندی و حریم خصوصی شد.این یک مثال کوچک است از تاثیرات دیسکورس‌ها در وقایع اجتماعی. البته که می‌توان دهها مثال از همین یک دو سال اخیر آورد که گفتمان رفورمیست‌ها عملاً تاثیری در وقایع نداشته. همه‌گیر شدن و نفوذ و اعتبار و مشروعیت یک گفتمان اجتماعی تازه زمان می‌خواهد. اما در عمل‌کرد دستگاه نظامی واژه‌ها نمی‌توان شک کرد.

ما گرم بودیم .ما صبور نبودیم.

 2.بحران مشروعیت چه شکلی است و به چه درد می‌خورد؟

ایجاد “بحران مشروعیت ” با شرکت نکردن در انتخابات به دلایل زیادی به شدت محل تردید است. اول این که پروپاگاند رسمی – نه صرفاً دولتی – اجازه کوچکترین مانوری روی تعداد شرکت کننده و مقایسه‌های شک‌آور نمی‌دهد. دوم این که  حتی در جوامع دموکراتیک فاکتور تعدادشرکت‌کننده انتخابات نقش کوچک در توجه به مشروعیت نظام سیاسی دارد.نگاه کنید به درصد میزان شرکت‌کننده در انتخابات گوناگون امریکا.سوم حالا اگر بحران -با دلایل جدی‌تری -قبلن ایجاد شده باشد تاثیر این عامل چقدر خواهد بود؟ چهارم نگاه تجربی به وقایع چند ساله اخیر که این تئوری میان شرکت‌کنندگان اجتماعات مطرح شده شاید بتواند شما را قانع کند که رای ندادن به قصد ایجاد بحران مشروعیت تا چه حد توفیق داشته است؟

 3.دلت خوش است ما که حزب نداریم

به کی رای بدهیم ؟ کسی نمانده؟ خب …اساساً‌ طرح این سئوال اشتباه است.چرا؟ چون آدمهایی که قرار بود بهشان رای بدهید فی‌النفسه کوچکترین اهمیتی نداشتند.خصوصاً وقتی پای مجلس  و گروهی از نمایندگان در میان است.در شکل سنتی قدرت‌ورزی این شخصیت و کاریزمای تک ‌تک افراد بود که در پیش بردن کار مفید می‌افتاد.اما حالا برای ورود به پارلمان افراد اهمیت چندانی ندارند.حزب است که مهم است.حالا می‌گویید :دلت خوش است! کدام حزب؟ پاسخ می‌دهم وقتی در ایران درباره حزب صحبت می‌کنیم همه می‌دانیم که کمی تسامح چاشنی تعاریف‌مان شده.بهتر است بگوییم تشکل افرادی حول  لیدرهایی که کمابیش  اهداف مشترکی دارند.با دقیق شدن در آبشخورهای فکری و سیاسی احزاب حاضر کم‌کم قادر خواهیم بود به دور از سابقه و شخصیت تک تک افراد در مورد “حزبشان” تصمیم بگیریم. 2 محور اصلی سیاسی حال حاضر در نقاط غایی‌شان به دو تئوریسین می‌رسند : آیت‌الله مصباح یزدی و دکتر عبدالکریم سروش.  این دو تن عملاً نمادی از  آبشخورهای فکری دو جناح اصول‌گرا و اصلاح طلب‌اند.گذشته از جزر و مدی که زمان خواه ناخواه در تئوری‌های سیاسی این افراد ایجاد کرده حلقه طرفدارانشان نیز گاهی تندتر و گاهی کندتر از خودشان هستند.چنانکه وقتی نهضت آزادی نیز با جبهه دو خرداد به ائتلاف می‌رسد رگه‌هایی از ایده‌های لیبیرال  نیز در ائتلاف بوجود می‌آید که در آرای سروش به سختی قابل دسترس است.

القصه شناخت الگوهای ایده‌آل سیاسی /اقتصادی و فرهنگی این دو طیف کمابیش ما را به تصوری در مورد آینده آنها در مسند قدرت می‌رساند.اینجاست که آقای ایکس و ایگرگ کاندیدا تقریباً واجد اهمیت شخصی است.افراد عناصر سیاسی هستند که با اعتقاد -یا حتی بی اعتقاد اما منتفع – به الگوهای غایی تشکلشان ، به ایفای نقش پیاده‌نظام می‌پردازند.

این وسط البته گاهی خود کاندیداها از وزنه قدرت برخورداند و برخلاف مشی رایج تا حدی اهمیت شخصی هم دارند.رئیس مجلس ششم در شمار این افراد است.

پس می‌شود تقریبا بی‌خیال نام و سابقه افراد، لیست ائتلاف مورد نظر را دست گرفت و نام آدمهای آشنا یا ناشناسی را در برگه نوشت. نگرانی‌های شدید از رد صلاحیت در نهایت خیلی جدی نیست.چون به هر حال یک لیست کذایی از ائتلاف بیرون خواهد آمد.

4.بازی‌های سیاسی به ما ربط ندارد

درک این که سیاست بازی نیست و اتفاقاً موضوع‌اش خود ما هستیم شک نکنید که ما  در توسعه دوکراتیک کلی جلو می‌اندازد.قطعنامه‌های مختلف و تحریم‌ها علیه ایران نمونه موردی خوبی است که بدانیم این سیاست کثیف روی زندگی روزمره و قیمت ماست و پودر لباسشویی ما آدمهای غیر سیاسی  متوسط‌الحال هم تاثیر جدی دارد.

شوخی‌بردار نیست.بازی هم نیست.مثل انتخاب مبصر برای کلاس هم نیست.صحبت پیاده‌کردن الگوهای متفاوت زندگی است که کاملاً بر حال و روز ما تاثیر می‌گذارد.درک تفاوت احزاب آدمها و اینکه کجا توجه به چه چیزی مهم است همانی است که بهش می‌گویند درک سیاسی .چیزی که به طور بدیهی همه‌مان با خواندن و خواندن و خواندن باید واجد آن شویم.

5.ولی در نتیجه انتخابات دست می‌برند

به نظر شما کسانی که در نتیجه دست می‌برند به روی کار آمدن محمد خاتمی خیلی مایل بودند.یا به روی کار آمدن مجلس ششم؟کسانی که چنین می‌گویند درکی از مکانیزم قدرت و زور وارد کردن نیروهای متفاوت به همدیگر ندارد. آنها “رژیم” را یک توده یک شکل و سر وته دار و متحد تصور می‌کنند که می‌تواند هر وقت بخواهد برخلاف مطالبات عمومی دست به اعمالی بزند.آنها از کشمکش‌های درونی این سیستم و تفاوت منافع مالی وسیاسی قطب‌های گوناگون آن غافلند.بله …شاید امکان تقلب وجود داشته باشد.شاید یکهو به قول آن دوستمان 8 میلیون شناسنامه باطل به نفع کسی مهر بخورد- که البته باز کمی غیر قابل باور است-.اما تمام این احتمالات در غیاب شرکت‌کنندگان جدی رخ خواهد داد.در غیاب ما . در غیاب صاحبان اصلی آرا.با تحریم و بی‌خیالی و نا امیدی و یک گوشه نشستن.این که هر گروهی برای برآورده شدن انتفاعش دست به اعمال غیر قانونی بزند عجیب نیست.عجیب این است که کسی  حتی برای  نفع خودش حاضر نشود کار قانونی بکند!

 6.یک دست شدن ، یک سره شدن

این تئوری یک دست شدن برای یک سره شدن کار یکی از عجیب‌ترین تئوری‌هایی است که وجود دارد.جالب اینجاست که هیچ‌کس حاضر نیست توضیح بدهد این یک‌سره شدن دقیقاً چه نمودی دارد؟ قدرتمندان یکهو سکته می‌کنند و می‌میرند؟ مردم انقلاب می‌کنند؟ امریکا حمله می‌کند؟دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد؟

اول باز خود این یک‌دست شدن را خیلی باید با تسامح به کار برد.چنانکه بر خلاف انتظار تنش‌های میان دولت نهم و برخی حامیان اسبقش بیش از چیزی بود که انتظار می‌رفت. اما این یک سره شدن دیگر چه صیغه‌ای است؟ مردم ناراضی شورش نمی‌کنند.امریکا هم به ایران حمله نمی‌کند.به هزار و یک دلیل. اما حالا بر  توسن خیال بنشینیم  و فرض کنیم که این اتفاقات بیفتد.چه کسی باید هزینه یک آشوب را بپردازد.قدرتمندان یا ما ؟ دولت امریکا و هیچ دولتی در جهان قربان چشم و ابروی ملت ایران نیست.( چنانکه ما هم نیستیم و اگر غیر این بود باید به عقل طرف شک کرد) ایده شورش هم به قدری هزینه‌های وحشتناک دارد که حتی تصورش پشت آدم را می‌لرزاند.

گذشته از همه اینها ساده‌انگاری است اگر تصور کنیم یکدست شدن حکومت لزوماً به اتفاقی ( آن هم سریع) می‌انجامد.که تازه آخرش بخواهد به نفع کسی باشد.هیچ تئوری سیاسی ضمانتی بابت فروپاشی یک سیستم یک‌دست نداده است.

 7.اگر رای ندهیم چه اتفاقی می افتد؟

بله رای ندادن هم یک حق مدنی است.و خدا می‌داند یک عده چقدر از استفاده شما از این حق مدنی دل‌شاد خواهند شد.رای ندهید.اما کاملاً با این آگاهی که رای ندادنتان برگه رای چربی برای کدام جناح خواهد بود.تصمیم نهایی با خودتان است.